Mikroskobik âlemin ürkütücü sırrı: Virüslerin kendi aralarında ‘diyalog’ kurabildiği tespit edildi
Çıplak gözle görülmeyen o minicik evrende, virüslerin yalnızca gelişigüzel saldıran işgalciler olmadığı, tam tersine birbirleriyle girift bir haberleşme ağı oluşturdukları anlaşıldı. Bilim camiasında büyük yankı uyandıran güncel araştırmalar, virüslerin hayatta kalmak ve çoğalmak için başka virüslerin işaretlerini izlediğini, hatta zaman zaman rekabet halindeki türleri yanlış bilgilendirerek yönlendirebildiğini ortaya koyuyor. Exeter Üniversitesi bilim insanlarının gerçekleştirdiği bu araştırma, virüslerin yaşam döngüsünün düşündüğümüzden çok daha stratejik olduğunu gözler önüne seriyor.
Bir bakteri hücresinin içine sızan ‘faj’ (bakteriyofaj) isimli virüsler, kritik bir kavşakla yüzleşir: ya konak hücreyi derhal parçalayarak binlerce yeni kopyasını etrafa saçacak ya da hücre içinde sessizce kalıp ‘uyku’ (lizojenik) evresine geçecektir. Bu seçimin belirleyici unsuruysa çevredeki bakteri yoğunluğunda gizlidir. Eğer ortamda enfekte edilebilecek bol sayıda konak bulunuyorsa, virüs agresif bir tutum benimsiyor. Lakin konak sayısı azalmışsa, virüs tıpkı kış uykusuna çekilen bir canlı gibi uygun anı beklemeyi tercih ediyor.
Araştırmalar, virüslerin bu kararı alırken peptit denilen kimyasal sinyaller aracılığıyla haberleştiklerini gösteriyor. Çevredeki peptit seviyesinin yüksek oluşu, pek çok hücrenin hâlihazırda işgal edildiğini ve yeni konak sayısının düştüğünü haber veriyor. Bu durumda virüsler ‘izle ve bekle’ taktiğine yöneliyor. Ancak son elde edilen bulgular, bu iletişimin yalnızca aynı türler arasında gerçekleşmediğini, değişik virüs türlerinin de bu konuşmalara ‘kulak misafiri’ olduğunu kanıtlıyor.
Birtakım virüs türleri, hasımlarını devre dışı bırakmak amacıyla yanıltıcı sinyaller üretebiliyor. Örneğin bir virüs çeşidi, başka bir türden gelen işareti algıladığında, kendi koşullarıyla uyuşmasa bile yanlış yönlendirilerek pasif evreye geçebiliyor. Bu hâl, sinyali gönderen virüse çevreyi denetleme avantajı sağlarken, kandırılan taraf için önemli bir evrimsel bedel doğuruyor. Üstelik bu iletişim bazen tek yönlü işliyor; A virüsü B’yi işitebilirken, B virüsü tamamen ‘sağır’ kalabiliyor.
Özellikle antibiyotik direncinin küresel bir krize dönüştüğü günümüzde, fajların bu iletişim kodlarını çözmek bakteriyel enfeksiyonlarla mücadelede yeni ufuklar aralayabilir. Virüslerin birbirlerini nasıl manipüle ettiğini kavradığımızda, bu mekanizmaları zararlı bakterileri yok etmekte biyolojik birer silah olarak kullanma imkânı doğabilir. Anlaşılan o ki viral iletişim yalnızca bir iş birliği aracı değil, aynı zamanda hayatta kalma savaşının en keskin stratejik hamlelerinden biri.